Rus Kültür Sokağı - Осколки – Enkaz Parçaları

Rusların kendilerine özgü mizahından söz etmek kitaplar alır ama en azından Rus mizahına ucundan dokunmak fena olmaz. Осколки, 1881 ile 1916 yılları arasında haftalık yayınlanan bir mizah, edebiyat ve sanat dergisiydi. 1881 ile 1906 yılları arasında yazıları Николай Лейкин (Nikolay Leykin) kaleme alırken, 1906 ile 1908 yılları arasında Leykin’in yerine Viktor Bilidin geçti. Enkaz Parçaları en liberal Rus mizah dergilerinden biri sayılıyordu. Türkiye’de, MEB’in düzenlediği 100 Temel Eser arasında hikâyeleri yer alan Антон Чехов'un (Anton Çehov) mesleğindeki ilk yıllar Enkaz Parçaları’na yazdığı zamana denk gelir. Anton Çehov’un 270’ten fazla eseri 1882 ile 1887 yıllar arasında bu dergide yayımlanmıştır. Yazar-şair takımında Anton Çehov’un yanısıra Aleksandr Amfiteatrov, Владимир Гиляровский (Vladimir Gilyarovski), Пётр Гне′дич (Pyotr Gnediç), Evgeni Kohn, Nikolay Leskov, Konstantin Lidov, Vladimir Mazurkeviç, Лиодор Пальмин (Liodor Palmin) ve Nikolay Poznyakov var. Çizer takımında ise Aleksandr F. Afanasyev, Aleksander I. Lebedev ve Anton Çehov'un erkek kardeşi Николай Чехов'u (Nikolay Çehov) görmek mümkün.

Nikolay Leykin’den kısaca söz etmek gerekirsek kendisi 1841 St. Petersburg’da tüccar bir ailenin oğlu olarak doğar. Eserlerinde de tüccar sınıfından çokça söz eder. Наши за границей (Yurtdışımız) adlı eseri Paris’e yolculuk yapan iki Rus tüccarın cehaletini ve kabalığını ele alır; bu eser Rus Devrimi’nden önce 27 baskıya ulaşır. 1964 yılında ise doğduğu şehir St. Petersburg’da hayata gözlerini yumar.
Mizahla kalın,

Из России с добротой: Иван-дурак – Rusya’dan iyilikle: Aptal İvan

Şimdi gözünüzde sarışın, mavi gözlü, sevimli, köyde yaşayan, hayâlperest, sürekli macera peşinde koşan ve genelde üç kardeşin en küçüğü olan birini canlandırın. İşte o Иван-дурак yani Aptal İvan. Küçültme hâlinde (diminutiv) Иванушка-дурачок olarak da bilinen İvan’cığımız tasavvur ettiğimiz kadar sıradan biri değil çünkü Rus halk edebiyatının çok önemli ve değerli bir kahramanı. Bizden birkaç yüzyıl büyük; maceralarının 15. veya 16. yüzyılda geçtiği belirtiliyor.
Aptal İvan bir halk kahramanının yanısıra şair ve müzisyendir de. Yaptığı şakalar dil bilgisine uygun değildir ve kaval ve santuru çok güzelce çalar. Tipik kahramanların aksine doğallığı ve kurnazlıktan uzak yapısı ona hayatta yardım eder. Aptal İvan, ağabeylerinin onu parasız pulsuz bırakmalarını kafasına takmaz çünkü mantığı yerine kalbinin sesini dinler. Şans bazen yüzüne güler, bazen düşmana karşı galip gelir, bazen de kralın kızı ile dünya evine girer.

Yaptıkları nedeniyle doğrudan veya dolaylı yollardan cezalandırılır. Bir masalında ağabeylerine götürmek üzere annesi İvan-durak’a pelmeni (Rus mantısı) verir. İvan-durak ise yolda yürürken kendi gölgesini görür ve gölgesinin aç olduğunu düşünerek yere pelmeni atar. Bunun cezası ağabeyleri tarafından dayak olur. Bir başka masalında ağaçta huş özsuyu toplanması için konan şişenin çıkardığı gıcırtı sesini insan sesi sanarak onunla konuşur. Ağabeyleri bu durumu gördüğünde bir hayli dalga geçerler.
Halbuki dilenciye zekat vermekten tutun, sivrisineğe kanını emmesine izin vermesine kadar, her şeyini feda edebilecek yapıdadır. Altın veya kraliyette bir mevkî onun ilgisini çekmez. Toprak işleme işini sever ve yoksulluğu aldırış etmez çünkü mutludur; hayatta gerçek müfakatın mutluluk olduğunu çok iyi bilir. Ağabeylerinin başıboş servetinde aklı kalmaz. Zor zamanlarda kollarını sıvar ve aklını kaybetmeyen sakin bir yapısı vardır. Tanıdıklarına göre yanlış, kendisine göre doğru şekilde yaşar.



Ruslar da dahil, Aptal İvan’ın yaptıklarına herkes güler. İvan ismi Rusya'da çok yaygın bir erkek ismi olduğundan İvan adeta Ruslar için bir mecaz-ı mürseldir (ad aktarması), bir yerde Ruslar kendilerine gülerler. Bu masallar aynı zamanda evlenecek Rus kadınlarının kulağına küpe niteliğinde zira İvan gibi bir kocaya fazlasıyla sabır, sadakat, ve hoşgörü gerekiyor.
Rus halk edebiyatında bir başka İvan daha var, ama başka gün yazalım onun hakkında. Şimdilik hoşçakalın.

Photo credit 2) teremok.in

Rus Kültür Sokağı - Сказка о рыбаке и рыбке - Balıkçı ile Altın Balığın Masalı

Bu sıralar herkeste bir yılbaşı telaşı var ve bu telaşta bize verilmiş nimetleri göremeyebiliyoruz ve sürekli gereğinden fazlasını isteyebiliyoruz. Rusça başlığın esas çevirisi Balıkçı ile Balığın Masalı olan bu masal Александр Пушкин (Aleksandr Puşkin) tarafından 14 Ekim 1833 tarihinde şiir formatında kaleme alınmış ve ilk defa 1835 yılının Mayıs ayında Библиотека для чтения (Okuma için kütüphane) adlı edebiyat dergisinde yayımlanmıştır. Konusu ise açgözlülük.



Fablda yaşlı adamla kadın uzun yıllardır yoksul bir şekilde yaşamaktadırlar. Küçük bir kulübeleri vardır ve adam her gün balık tutmaya gider. Bir gün, ağını attığında ağını bir kez atar, iki kez kez atar ve ağına sadece yosunlar takılır. Üçüncü kez attığında ise ağına altın renkli bir balık takılır. Altın balık adamın her türlü dileğini adamın onu bırakması halinde gerçekleştireceğini belirtir. Lâkin yaşlı adam hiçbir şey istemez ve balığı geri bırakır. Adam kulübeye dönüp eşine altın balıktan söz edince eşi kocasına sinirlenir. Kadın adama altın balığa gidip altın balıktan kendilerininki kırıldığından ötürü yeni bir elde çamaşır yıkama tahtası ister. Altın balık bu ricayı kabul eder. Ertesi gün kadın yeni bir ev ister, altın balık onu da verir. Sonra kadın üstüste saray yapılmasını, eyaletinin yöneticisi, çariçesi ve Denizin Hükümdârı olmak ister. Altın balık tüm bu dileklerin altında ezilir. Yaşlı adam ne zaman yeni bir şey istese, deniz çok daha fazla rüzgârla karşılaşır. Rüzgâr öyle bir eser ki adam kendi ricasını altın balığa söylerken duyamaz bile. Eşinin Denizin Hükümdârı olmak istemesi üzere kadının açgözlülüğünü yatıştırmak için onları eski elde çamaşır yıkama tahtalı eski kulübelerine sevk eder.

Halk bilimcisi Vladimir Propp, masalın Açgözlü yaşlı kadın adlı Rus masalına benzediğini belirtmiştir. Grimm Kardeşler’in Vom Fischer und seiner Frau (Balıkçı ile Karısı) masalından esinlendiği söyleniyor.
Bu masalın farklı uyarlamaları da var. 1866’da kareografisini Arthur Saint-Léon’un, müziğini Ludwig Minkus’un yaptığı Le Poisson doré (Altın Balık) adlı bir bale var. 1937’de ise Aleksandr Ptuşenko aynı adlı masalın animasyon filmini yapmıştır. 1950’de Mihail Tsehanovski tarafından çizgi filmi, 2002’de ise Nataliya Dabija Balıkçı ve Altın Balık Hakkında adlı bir stop motion animasyon filmi yapmışlardır.
Masalın Rusçasını internette bulmak mümkün; iyi okumalar!